نشریه نثر پژوهی ادب فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان،نثر فارسی Journal of Prose Studies in Persian Literature
نثرپژوهی ادب فارسی

نثرپژوهی ادب فارسی

تأثیرپذیری‌های ساختاری و محتوایی کتاب تحفة اهل العرفان از دو سیرت‌نامة ابوسعید (حالات و سخنان ابوسعید و اسرارالتوحید)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
10.22103/jll.2026.26132.3234
چکیده
دو کتاب حالات‌وسخنان ابوسعید (نگاشته‌شده قبل 541هجری) و اسرارالتوحید (نگاشته‌شدة 574هجری)، از قدیم‌ترین آثار تک‌‌نگاری در زندگی‌نامة مشایخ صوفیه در زبان فارسی‌اند که با توجه به این پیشینگی و نیز اهمیت و جایگاه محوری ابوسعید ابوالخیر در فرهنگ و عرفان ایرانی، اثرپذیری نویسندگان اولیانامه‌های فارسی بعدی، از این دو کتاب طبیعی می‌نماید. یکی از این اولیانامه‌ها کتاب تحفةاهل‌العرفان است که در سیرت شیخ روزبهان بقلی در سال 700 هجری توسط نوادة او به‌نگارش درآمده‌است. در این مقاله کوشیده‌ایم، برجسته‌ترین اثرپذیری‌های ساختاری و محتوایی کتاب تحفةاهل‌العرفان را از دو سیرت‌نامة یادشدة ابوسعید بررسی کنیم.

این پژوهش، مطالعه‌ای تحلیلی-توصیفی‌ست که به شیوة کتابخانه‌ای انجام گرفته‌است. بدین صورت که هر سه کتاب از نظر محتوایی و ساختاری بررسی شده‌اند و درنهایت، با محوریت کتاب تحفةاهل‌العرفان، شباهت‌ها و اثرپذیری‌های این کتاب از دو کتاب دیگر، مشخص شده‌است. در این پژوهش برای کتاب تحفةاهل‌العرفان از تصحیح دکتر نوربخش و برای کتاب‌های حالات و سخنان ابوسعید و اسرارالتوحید از تصحیح دکتر شفیعی کدکنی بهره برده‌شده‌است.

با بررسی‌های انجام‌شده، مشخص شد که از نظر شکلی، خصوصاً در نظم مطالب مقدمه، مؤلف کتاب تحفةاهل‌العرفان، از هر دو سیرت‌نامة مذکور و به‌خصوص از حالات و سخنان الگوبرداری کرده‌است؛ این اثرپذیری در محتوا و مفاهیم مقدمه نیز آشکار است. او در نظم مطالب و فهرست موضوعات کتاب، به اسرارالتوحید بیشتر نظر داشته‌است. نیز نویسنده، انگار که در نقل بسیاری از کرامات و حکایات روزبهان، به طور مستقیم یا غیر مستقیم از حکایات و کرامات سیرت‌نامه‌های بوسعید، به‌خصوص اسرارالتوحید اثر پذیرفته‌است. این اثرپذیری نشانگر مشهوریت ابوسعید در فارس قرن هشتم است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Structural and Thematic Influences of Tuhfat Ahl al-‘Irfān from the Two Biographies of AbūSa‘īd (Hālāt o Sokhanān-e AbūSa‘īd and Asrār al-Tawḥīd)

نویسندگان English

MohammadHossein HabibAgahi
Najaf Jowkar
Department of Persian La,nguage and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

Objective: Ḥālāt o Sokhanān-e Abū Saʿīd (pre-541 AH) and Asrār al-Tawḥīd fī Maqāmāt al-Shaykh Abī Saʿīd (574 AH) are among the earliest Persian monographs on Sufi masters. Given their precedence and Abū Saʿīd Abū al-Khayr’s central role in Iranian mysticism, their influence on later Persian hagiographies is expected. One such work, Tuḥfat Ahl al-ʿIrfān (700 AH), authored by Shaykh Rūzbihān Baqlī’s grandson, is analyzed here to identify its key structural and thematic borrowings from these earlier biographies.

Methods: This descriptive–analytical, library-based study examines all three works in terms of content and structure. Focusing on Tuḥfat Ahl al-ʿIrfān, it identifies its similarities and borrowings from the two earlier biographies. The study relies on Dr. Javad Nourbakhsh’s edition of Tuḥfat Ahl al-ʿIrfān and Dr. Shafiʿi Kadkani’s editions of Ḥālāt o Sokhanān-e Abū Saʿīd and Asrār al-Tawḥīd.

Results: Comparison reveals that in structural organization, particularly the introduction, Tuḥfat Ahl al-ʿIrfān models itself on both works, especially Ḥālāt o Sokhanān. Conceptual parallels in the introduction are also evident. In thematic ordering and content arrangement, Asrār al-Tawḥīd appears to have greater influence. Furthermore, in narrating many miracles (karāmāt) and anecdotes of Rūzbihān, the author draws—directly or indirectly—on Abū Saʿīd’s hagiographies. These borrowings highlight Abū Saʿīd Abū al-Khayr’s enduring authority and the prominence of his biographies in early eighth-century Fars.

Conclusions: These borrowings highlight Abū Saʿīd Abū al-Khayr’s enduring authority and the prominence of his biographies in early eighth-century Fars.

کلیدواژه‌ها English

Asrār al-Tawḥīd
Ḥālāt o Sokhanān-e Abū-Sa‘īd
Tuhfat Ahl al-‘Irfān
Abū-Sa‘īd Abū’l-Khayr
Rūzbehān Baqlī

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 شهریور 1405