نشریه نثر پژوهی ادب فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان،نثر فارسی Journal of Prose Studies in Persian Literature

تحول نثر روایی در عصر قاجار: از خوابنامه تا رمان مدرن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 نویسنده مسئول، استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22103/jll.2026.26207.3231

چکیده

زمینه: در عصر قاجار، با ورود مفاهیم جدید به عرصه اجتماع و ادب، نویسندگان روشنفکر در جستجوی قالب‌های روایی نوینی برای بیان اندیشه‌های خود بودند. در این میان، خوابنامه‌نویسی به عنوان گونه‌ای ادبی-سیاسی با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شد. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی ساختار روایی این آثار و تبیین جایگاه آن‌ها در تاریخ تحول ادبیات داستانی فارسی است.
روش: روش این تحقیق توصیفی-تحلیلی است و با تکیه بر مطالعات کتابخانه‌ای، به بررسی ساختاری و مقایسه‌ای نه خوابنامه شاخص از دوره قاجار می‌پردازد. چارچوب نظری پژوهش، واکاوی هشت عنصر داستانی شامل پیرنگ، شخصیت‌پردازی، حقیقت‌مانندی، درونمایه، زاویه دید، صحنه‌پردازی، گفت‌وگو و لحن است.
یافته ها: آن‎چه در این پژوهش به وضوح می‎توان نشان داد نقش خوابنامه‎ها در شکل‎گیری رمان‎های مدرن فارسی است به گونه‎ای که در بررسی‎های سرچشمه‎های این رمان‎ها نمی‎توان از نقش این خوابنامه‎ها چشم‎پوشی کرد بلکه این آثار را می‎توان پلی بین قصه‎نویسی کهن و رمان‎نویسی مدرن دانست.
نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان از یک ساختار منسجم و مشابه در عناصرداستانی دارد؛ به گونه‌ای که پیرنگ آن‌ها از یک ساختار شش‌بخشی مشترک تبعیت می‌کند. بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که خوابنامه‌های قاجاری با کیفیت ماهرانه‌ای که در به‌کارگیری عناصر داستان از خود نشان‌داده‌اند، نه تنها قالبی متمایز و دارای تشخص هستند، بلکه به عنوان پلی میان داستان‌نویسی کلاسیک و رمان مدرن فارسی عمل‌کرده و سهمی تعیین‌کننده در تکوین ادبیات داستانی معاصر ایران داشته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Evolution of Narrative Prose in the Qajar Era: From Dream Book to Modern Novel

نویسندگان [English]

  • Yahya kardgar 1
  • zohre yazdi 2
1 Corresponding Author, Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Qom, Qom, Iran.
2 M.A. Graduate, Department of Persian Language and Literature, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

Purpose: During the Qajar era, the emergence of new socio-literary concepts led intellectuals to seek new narrative forms. Khābnāmeh-writing (dream narratives) became a prominent literary-political genre. This study examines the narrative structure of these works and their role in the evolution of Persian fiction.
Method and Research: Using a descriptive-analytical method and library research, this paper conducts a structural analysis of nine key Qajar Khābnāmehs. The theoretical framework analyzes eight narrative elements: plot, characterization, verisimilitude, theme, point of view, setting, dialogue, and tone.
Findings and Conclusions: What can be clearly shown in this research is the role of dream books in the formation of modern Persian novels, such that in studying the sources of these novels, the role of these dream books cannot be ignored, but rather these works can be considered a bridge between ancient storytelling and modern novel writing.
Conclusions: Findings reveal a coherent structure across the Khābnāmehs. Their plots share a six-part framework, utilize a first-person point of view, and feature characterization that moves beyond archetypes toward modern complexity. Settings are artistic and plot-driving, while dialogue enhances narrative cohesion. Thus, Qajar Khābnāmehs constitute a distinct genre that acted as a crucial bridge between classical and modern Persian fiction, significantly contributing to the development of contemporary Iranian narrative forms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fiction
  • Structural Analysis
  • Qajar Era
  • Dream Writing (Khabnameh)
  • Modern Novel
  1. الف. منابع فارسی

    1. آخوندزاده، میرزامحمد و بهادر، میرزا محمدخان (1343) محشر و دوزخ(دو داستان عبرت بخش). برلین: ایرانشهر
    2. ابن بابویه،محمد ابن علی(1376) امالی شیخ صدوق. چاپ ششم. ترجمه محمدباقرکمره‌ای. تهران: کتابچی
    3. آستین،جین (1397) غرور و تعصب. چاپ چهارم. ترجمه اعظم ضامن پور. تهران: نیک فرجام
    4. اسکولز، رابرت(1379) درآمدی برساختارگرایی در ادبیات. ترجمه فرزانه طاهری.تهران: آگاه
    5. اصفهانی، ملا فتحعلی (1305) خواب شگفت. برلین: ایرانشهر
    6. اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان(1348) خلسه. به کوشش محمد کتیرایی. تهران: طهوری
    7. امامی، نصرالله (1382) ساخت‌شکنی در فرآیند تحلیل ادبی. اهواز: رسش
    8. امین‌پور، قیصر (1383) سنت و نوآوری در شعر معاصر. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
    9. انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم (1352) قصه‌های ایرانی. تهران: امیرکبیر
    10. بالائی، کریستوف و میشل کویی پرس (1366) سرچشمه‌های داستان کوتاه فارسی. ترجمه احمد کریمی حکاک. تهران: پاپیروس
    11. جلاله وند الکامی، مجید (1397) شخصیت و شخصیت پردازی در رمان فارسی (رئالیسم، مدرنیسم و پسامدرنیسم). تهران: کیان افزار
    12. داد، سیما(1385) فرهنگ اصطلاحات ادبی-واژه‌نامه مفاهیم و اصطلاحات ادبی فارسی و اروپایی-تطبیقی و توضیحی. چاپ سوم. تهران:مروارید
    13. دانشور،سیمین(1399) سووشون. چاپ بیست و هفتم. تهران: خوارزمی
    14. دهخدا، علی اکبر(1347) لغت نامه. چاپ دوم. زیر نظر دکتر محمد معین. جلد22. تهران
    15. زرگری نژاد، غلامحسین (1390) رسایل مشروطیت: مشروطه به روایت موافقان و مخالفان. چاپ ذدوم. تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی
    16. ساتن، الول(1376) قصه‌های مشدی گلین خانم. چاپ دوم. تهران:مرکز
    17. ساراماگو،ژوزه(1394) کوری. چاپ دوم. ترجمه فاطمه رشوند. تهران:آوای مکتوب
    18. سیاح، فاطمه(1354) نقد و سیاحت. به کوشش محمد گلبن. تهران: توس
    19. شاملو،احمد(1379) قصه‌های کتاب کوچه. تهران: مازیار
    20. شمیسا، سیروس(1393) انواع ادبی. چاپ پنجم از ویراست چهارم. تهران: میترا
    21. علیزاده بیرجندی، زهره و علیزاده بیرجندی، زهرا(1393) بازنمود بنیان‌های فکری مشروطه‌خواهی در خوابنامه‌های عصر قاجار.دوفصلنامه تاریخ نگری و تاریخ نگاری دانشگاه الزهرا. سال24، دوره جدید. شماره 14. پیاپی99. صص 117 - 147. شناسه دیجیتال: https://doi.org/10.22051/hph.2016.2371
    1. علیزاده، زهره (1393) جایگاه خوابنامه‌های دوره قاجار در وقایع نگاری، پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه بیرجند، گروه تاریخ.
    1. علیزاده،زهره و علیزاده بیرجندی، زهرا و قربانی جویباری، کلثوم (1394) دلایل رویکرد اندیشه‌گران عصر قاجار به خوابنامه‌نویسی. نشریه پژوهش‌های تاریخی. شماره 26. صص 155 - 177. شناسه دیجیتال: https://doi.org/10.22051/hph.2021.33801.1473
    2. کمیلی، مختار (1387) خوابنامه نویسی در زبان و ادب فارسی (سیری در مهمترین خوابنامه‌های فارسی). نشریه علمی پژوهشی گوهر گویا. سال دوم.شماره 8. صص 135 - 158
    3. کمیلی، مختار (1389) زن در خوابنامه‌های فارسی. نشریه علمی پژوهشی گوهر گویا. سال 4. شماره 1 . صص109 -130.
    4. کمیلی، مختار(1397) خوابنامه به مثابه ژانر. فصلنامه پژوهش‌های ادبی. سال 15. شماره59. صص 87 - 114 20.1001.1.17352932.1397.15.59.4.8 https://doi.org/
    5. محجوب، محمدجعفر(1341) مطالعه در داستان‌های عامیانه فارسی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 10 (2 پیاپی 38) صص211- 237
    6. مستشارالدوله، میرزا یوسف تبریزی (بی تا) رساله یک کلمه. به کوشش باقرمومنی. بی جا
    7. مستور،مصطفی (1379) مبانی داستان کوتاه. چاپ اول. تهران: مرکز
    8. محمود، احمد(1398) زمین سوخته. چاپ چهاردهم. تهران: معین
    9. مولوی، جلال الدین(1396) شرح جامع مثوی معنوی. چاپ چهل و نهم. شرح و تصحیح کریم زمانی.دفتر اول. تهران: اطلاعات
    10. میرصادقی، جمال (1390) عناصر داستان. چاپ هفتم. تهران: سخن
    11. میرعابدینی، حسن (1399) صد سال داستان نویسی در ایران. چاپ ششم. جلد 1. تهران: چشمه
    12. ناظم الدوله، میرزاملکم‌خان (1400) دفتر تنظیمات(کتابچه غیبی) و چند رساله دیگر. چاپ اول. تهران: امیدفردا
    13. نصر الله منشی، ابوالمعالی (1394) کلیله و دمنه. چاپ چهل و یکم. تصحیح مجتبی مینوی طهرانی، تهران: امیرکبیر
    1. واعظ اصفهانی، سیدجمال الدین (1363) رویای صادقه. چاپ اول. تهران: تاریخ ایران
    2. یاحقی، محمد جعفر(1391) جویبار لحظه‌ها. چاپ سیزدهم. تهران: جامی
    3. یزدی،زهره (1401)معرفی،نقد و تحلیل ساختاری گونه ادبی خوابنامه با تاکید بر خوابنامه‌های عصر قاجار،پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه قم، گروه زبان و ادبیات فارسی
    4. یغمایی، اقبال (1330) خوابنامه‌ها. ماهنامه ارمغان. سال25. شماره 7. صص 305 -310
    1. یوسفیه، زهرا (1397)بررسی زیرگونه گزارش خواب در دوره قاجار با رویکرد ژانری،پایان نامه دوره کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد، گروه زبان و ادبیات فارسی
    2. یونسی، ابراهیم (1401) هنر داستان نویسی. چاپ هفدهم. تهران: نگاه

     

    ب.منابع عربی

    1. قرآن کریم. (1398) ترجمه ناصر مکارم شیرازی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی
    2. ترمذی،محمد ابن عیسی(1395ق) سنن ترمذی. جلد4. چاپ چهارم. مصر: شرکت مکتبه و مطبعه مصطفی