نشریه نثر پژوهی ادب فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان،نثر فارسی Journal of Prose Studies in Persian Literature

جستاری سنجشی در محتوای فکری نصیحه الملوک و سیاست‌نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد مدعو دانشگاه خوارزمی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه خوارزمی، البرز، ایران.

2 نویسندۀ مسئول. استاد بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22103/jll.2025.15675.3233

چکیده

زمینه: کتاب‌های نصیحه‌الملوک و سیاست‌نامه از برجسته‌ترین آثار ادبیات سیاسی و اخلاقی ایران به شمار می‌روند که در بستر فرهنگ و تاریخِ ایران باستان و اسلامی شکل‌گرفته‌اند. این دو اثر، هر یک در دوره‌ای متفاوت، به ارائه رهنمودهایی برای حکمرانی، اخلاق سیاسی و مدیریت جامعه پرداخته‌اند. این پژوهش باهدف بررسی تطبیقی محتوای فکری این دو اثر، به تحلیل شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در مفاهیم اخلاقی، سیاسی، اجتماعی می‌پردازد
روش: روش این پژوهش با رویکرد کیفی، شامل تحلیل محتوای نصیحه‌الملوک سعدی و سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک، استخراج مضامین کلیدی، مقایسه شباهت‌ها و تفاوت‌ها و بررسی زمینه‌های تاریخی-فرهنگی است.
یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است که هر دو اثر بر اهمیت عدالت، اخلاق در حکمرانی و مسئولیت حاکم در قبال مردم تأکیددارند اما با رویکردهایی متفاوت. سیاست‌نامه با تمرکز بر جنبه‌های عملی و ساختاری حکمرانی، مانند مدیریت لشکر، نظام مالیاتی، جاسوسی و روابط دیوانی، نشان‌دهنده تجربه عملی نظام‌الملک به‌عنوان یک سیاستمدار برجسته است. در مقابل، نصیحه‌الملوک با بهره‌گیری از زبان ادبی، حکایات و تمثیل‌ها، بر اخلاق فردی حاکم، خردورزی و تأثیر رفتار شخصی بر جامعه تأکید دارد. تفاوت دیگر در نوع مخاطب و سبک نگارش است؛ سیاست‌نامه به‌طور خاص برای سلاطین و نخبگان سیاسی نوشته‌شده و زبانی رسمی‌تر دارد، درحالی‌که نصیحه‌الملوک با لحنی ادبی و عامه‌پسند، مخاطبان گسترده‌تری را شامل می‌شود. هر دو اثر، ارزش‌های مشترکی مانند عدالت، حکمت و پرهیز از ظلم را ترویج می‌کنند، اما سیاست‌نامه بیشتر بر حفظ نظم سیاسی و نصیحه‌الملوک بر تربیت اخلاقی و معنوی حاکم تمرکز دارد؛ همچنین، تأثیر فرهنگ اسلامی و سنت‌های ایرانی در هر دو اثر مشهود است، اما بازتاب این ارزش‌ها در نصیحه‌الملوک بارنگ و بوی ادبی و عرفانی قوی‌تری همراه است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study on the Intellectual Content of Nasihat al-Muluk and the Siyasat-nama

نویسندگان [English]

  • Niloufar Ansari 1
  • Omid Majd 2
1 Adjunct Professor, Kharazmi University, Department of Persian Language and Literature, Kharazmi University, Alborz, Iran. Karaj
2 Corresponding author, Professor and faculty member of Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Purpose: The books Nasihat al-Muluk (The Counsel for Kings) and Siyasat-nameh (The Book of Politics) are among the most prominent works of Persian political and ethical literature, both of which were formed in the cultural and historical contexts of ancient and Islamic Iran. Each of these two works, composed in different periods, offers guidance on governance, political ethics, and social administration. This study aimed to conduct a comparative analysis of the intellectual content of these two works, focusing on similarities and differences in ethical, political, and social concepts.
Method and Research: Adopting a qualitative approach, this study employed content analysis of Saadi’s Nasihat al-Muluk and Nizam al-Mulk’s Siyasat-nameh. The research involved extracting key themes, comparing similarities and differences, and examining the historical and cultural contexts in which the two works were produced.
Findings and Conclusions: The findings indicated that both works emphasize the importance of justice, ethics in governance, and the ruler’s responsibility toward the people, yet they do so through distinct approaches. Siyasat-nameh, with its focus on the practical and structural aspects of governance, such as military organization, taxation systems, espionage, and bureaucratic relations, reflects Nizam al-Mulk’s practical experience as a prominent politician. In contrast, Nasihat al-Muluk, using literary language, anecdotes, and parables, underscores the ruler’s moral character, wisdom, and the impact of personal conduct on society. Another difference lies in the type of audience and writing style: Siyasat-nameh was written specifically for kings and political elites, using a more formal tone, whereas Nasihat al-Muluk, with its literary and accessible diction, addresses a broader readership. Both works advocate shared values ​​such as justice, wisdom, and avoidance of tyranny; however, Siyasat-nameh primarily stresses the preservation of political order, while Nasihat al-Muluk focuses on the moral and spiritual upbringing of the ruler. Moreover, although the influence of Islamic culture and Iranian traditions is evident in both works, Nasihat al-Muluk displays these values with ​​ a stronger literary and mystical inflection.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nasīh al-Mulūk"
  • siasatnameh"
  • "
  • Intellectual Content"

مراجع

  1. الف. منابع فارسی

     

    1. اکوانی، حمدالله. (1398). «سیاست‌نامه و چرخش گفتمانی اندیشه سیاسی ایران، تحلیل کنش گفتار سیر الملوک». دو فصل‌نامه پژوهش سیاست نظری علمی پژوهشی، صفحات 156-125.
    2. امیدی، مهدی؛ محمدی تلفگردی، سعید. (1403). «واکاوی مفهوم دولت‌مداری در سنت سیاست‌نامه نویسی ایران عصر میانه، بررسی تطبیقی سیر الملوک بر کتاب النصیحه و نصیحه الملوک»، دولت پژوهی ایران معاصر. دورۀ 10 شمارۀ 1. صفحات 113-140.
    3. تفضلی، احمد. (1368). اندرزنامه‌های ساسانی و تأثیرشان برسیاست نامه، مجله ایران شناسی، شماره 1.
    4. جاویدی، مجتبی. (1399). «نگاهی روش شناسانه به نظریة قرارداد اجتماعی توماس هابز»، فصل نامة مطالعات حقوق عمومی، دوره 50، شماره 2. ص 685-709.
    5. جهانبخش، جویا. (1403). «سعدی در عالم سیاست‌نامه نویسی»، اشاراتی چند درباره میراث و اندیشه سیاسی سعدی شیرازی، آینه پژوهش، سال 35، شمارۀ 2. صفحات 427-616.
    6. حاجی‌زاده، رقیه. (1394). «سیاست و سیاست گری در آثار سعدی»، پایان‌نامه، وزارت علوم و تحقیقات و فناوری، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات.
    7. حقیقت نیا، طاهره. (1392). «بررسی تطبیقی آموزه‌های اخلاقی نصیحه الملوک و سیاست‌نامه با محوریت حکمت‌های نهج‌البلاغه»، پایان‌نامه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
    8. حکیم، محمدعلی؛ ناظمی، علی. (1394). «بازتاب مفاهیم سیاسی در اندیشه و آثار سعدی»، دهمین گردهمایی سراسری انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، دانشگاه محقق اردبیلی.
    9. خواجه نظام‌الملک طوسی. (1373). سیاست‌نامه، تصحیح محمد قزوینی، تهران: انتشارات زوار.
    10. خواجه نظام‌الملک طوسی. (۱۳۸۵). سیاست‌نامه به کوشش جعفر شعار. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    11. درویشعلی پوراستانه، لیلا؛ باقری خلیلی، علی‌اکبر. (1395). «بررسی مقایسه‌ای زبان قدرت در سیاست‌نامه و نصیحه الملوک، متن شناسی ادبی فارسی، دوره جدید، شماره 1، صص 35-54.
    12. زرین کوب، عبدالحسین. (1379). حدیث خوش سعدی. تهران: سخن.
    13. زرین‌کوب، عبدالحسین. (۱۳۷۵). از کوچه رندان. تهران: انتشارات سخن.
    14. سرافرازی، عباس. (1392). «تأثیر سیاست‌نامه، سیر الملوک خواجه نظام الملک بر ساختار حکومت سلجوقی»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دوره 7، شماره 13، صص 57-72.
    15. شهرآیینی، مصطفی؛ نوظهور، یوسف؛ کریمی، بیان. (1397). «تقسیر هابز از سرشت انسان و تآثیر آن در شکل گیری فلسفه سیاسی او» پژوهش‌های فلسفی، سال 12، شماره 22. صص 77-89.
    16. عمویی، حامد؛ کلانتری، مسعود. (1392). «بررسی تطبیقی دو سیاست نامه: سیرالملوک و نصیحه الملوک، فصل نامه تخصصی علوم سیاسی، سال نهم، شماره 22، صص 77-89.
    17. گلدی گلشاهی، طواق. (1400). «اخلاق مدیریتی در مرزبان‌نامه و نصیحه الملوک»، پژوهش‌های اخلاقی، دوره 11، شمارۀ 4. 267-300.
    18. منصوری، علی؛ غلامی خسروآبادی، مریم. (1390). «بررسی تطبیقی اندیشه سیاسی ابو حامد غزالی و خواجه نظام الملک طوسی»، فصل‌نامه علمی تخصصی سخن، سال 5 شمارۀ 15، صص125-150.
    19. یوسف‌جمالی، محمد. (۱۳۹۰). خواجه نظام‌الملک و سیاست‌نامه. تهران: نشر نی.

     

    ب.منابع لاتین

    1. Bosworth, C. E. (1968). The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217). In The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol Periods (pp. 1–202). Cambridge University Press.
    2. Hodgson, M. G. S. (1974). The Venture of Islam, Volume 2: The Expansion of Islam in the Middle Periods. University of Chicago Press.
    3. Hood, C. (1991). "A Public Management for All Seasons? Public Administration, 69(1), 3-19
    4. Katouzian, H. (2006). Saadi: The Poet of Love, Humanity and Gardens. I.B. Tauris
    5. Lambton, A. K. S. (1988). Continuity and Change in Medieval Persia: Aspects of Administrative, Economic and Social History, 11th–14th Century. SUNY Press
    6. Lambton, A. K. S. (1988). Continuity and Change in Medieval Persia.
    7. Limbert, J. W. (2004). Shiraz in the Age of Hafez: The Glory of a Medieval Persian City. University of Washington Press.
    8. Makdisi, G. (1981). The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh University Press.
    9. Milani, A. (2008). Persian Literature: A Bio-Bibliographical Survey. Routledge.
    10. Mottahedeh, R. P. (1980). Loyalty and Leadership in an Early Islamic Society. Princeton University Press.

     

    1. (2009). What is Good Governance? United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific.
    2. World Bank. (1992). Governance and Development. Washington, DC: World Bank.
نثرپژوهی ادب فارسی
دوره 28، شماره 58
اسفند 1404
صفحه 169-191

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار