نشریه نثر پژوهی ادب فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان،نثر فارسی Journal of Prose Studies in Persian Literature

تحلیل «فرودستی استعمارزده» درنثرهای نمایشی برگزیده بر اساس نظریة گایاتری اسپیواک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

2 نویسنده مسئول، استادیار، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22103/jll.2025.25649.3208

چکیده

زمینه / هدف: گایاتری اسپیواک مفهوم  فرودستی را در مطالعات پسااستعماری به معنای «فرودست استعمارزده» به کار گرفت؛ او معتقد بود نظریات منتقدانی چون فوکو و دریدا هم نمی‌تواند مانع شنیدن صدای واقعی فرودستان شود. از این‌رو صدای فرودست یا مصادره می‌شود یا به سکوت واداشته می‌شود.
روش/ رویکرد: این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر نظریه فرودستی گایاتری اسپیواک، به بازخوانی سه نمایشنامه «موسیو ژوردان»، «ستارگان فریب‌خورده» و «جعفرخان از فرنگ برگشته» می‌پردازد. این آثار با بهره‌گیری از عناصر فرهنگ عامه چون زبان عامیانه، طنز، مناسک آیینی و باورهای خرافی، بازتاب‌دهنده وضعیت فرودستانی‌اند که صدای آنان در گفتمان مسلط خاموش یا تحریف می‌شود. در این نمایشنامه‌ها، زنان و طبقات فرودست نه به‌مثابه سوژه‌ای مستقل، بلکه به‌عنوان ابژه قدرت بازنمایی می‌شوند؛ با این‌حال از خلال کنش‌های نمادین، زبان کنایه‌ای و مقاومت‌های فرهنگی، عاملیتی پنهان و غیرمستقیم بروز می‌یابد.
یافته­ ها / نتایج: نتایج تحلیل نشان می‌دهد که فرهنگ عامه در این متون نقش میانجی میان سلطه و مقاومت را ایفا می‌کند: از یک سو سازوکارهای سلطه گفتمانی را بازتولید می کنند و فرودستان را در موقعیت سکوت تحمیلی قرار می‌دهد و از سوی دیگر امکان نوعی مقاومت نمادین و دفاع فرهنگی از پایین را فراهم می‌سازد. بدین‌سان نمایشنامه‌های مورد بحث، ضمن نقد سلطه استعماری و مردسالارانه، ظرفیت فرهنگ عامه را برای بازنمایی صداهای به‌حاشیه‌رانده و مقاومت‌های خرد برجسته می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis of “Colonized Subordination” in Selected Dramatic Prose Based on Gayatri Spivak’s Theory

نویسندگان [English]

  • asma mardovani 1
  • Fateme Casi 2
1 Master’s Degree Graduate, Department of Persian Language and Literature, Payame Noor University of Tehran, Tehran, Iran
2 Corresponding author, Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Payame Noor University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Purpose: Gayatri Spivak used the concept of subordination in postcolonial studies to refer to colonized subalterns, arguing that even the theories of critics such as Foucault and Derrida could not prevent the true voices of the subalterns from being heard. Therefore, the voice of the subordinate remains either confiscated or silenced.
Method and Research: This study, using a descriptive-analytical method and relying on Gayatri Spivak’s theory of subalternity, analyzed three plays: “Monsieur Jourdan”, “Setareganeh Faribkhordeh (The Deceived Stars)”, and “Jafar Khan az Farang Bargashteh (Jafar Khan Has Returned from Abroad)”. Through the deployment of elements of popular culture such as vernacular language, humor, rituals, and superstitious beliefs, these works reflect the plight of the underprivileged, whose voices are silenced or distorted in the dominant discourse. In these plays, women and the underprivileged classes are represented not as independent subjects, but as objects of power; However, through symbolic actions, allegorical language, and cultural resistance, a hidden and indirect agency emerges.
Findings and Conclusions: Data analysis indicated that popular culture in these texts plays a mediating role between domination and resistance. On the one hand, it reproduces the mechanisms of discursive domination and places the subordinates in a position of imposed silence. On the other hand, it allows for a kind of symbolic resistance and cultural defense from below. Thus, these plays, while criticizing colonial and patriarchal domination, highlight the capacity of popular culture to represent marginalized voices and micro-resistances.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian dramatic prose
  • Gayatri Spivak
  • colonial subordination
  • exploitation
  • cultural resistance
  1. الف. منابع فارسی

    1. اسپیواک، گایاتری چاکراورتی. (1397). آیا فرودست می‌تواند سخن بگوید؟. ترجمة ایوب کریمی. تهران: فلات.
    2. ابرامز، مایر هوارد، هرفم، جفری گالت. (1394). فرهنگ توصیفی اصطلاحات ادبی. ترجمه سعید سبزیان مرادآبادی. چاپ دوم. ویراست نهم. تهران: رهنما.
    3. امیری، جهانگیر، امیری، ربیع و همکاران. (1401). «واکاوی جلوه‌های «فرودست» گایاتری اسپیواک در رمان ریح الجنوب با مطالعة موردی زنان». فصلنامة لسان مبین (پژوهش‌های زبان و ادب عربی)، ش 48، صص 20-1.
    4. ایقایی، متینه. (1400). «تحلیل شخصیت‌پردازی درنمایشنامه‌های جلال تهرانی و بهمن فرسی در پرتو نظریة «فرودست» اسپیواک (آثار نمونه: تک‌سلولی‌ها، مخزن، آرامسایشگاه وگلدان)». فرزاد معافی. پایان‌نامة کارشناسی ارشد دانشگاه بین المللی سوره- دانشکده هنر. غفاری.
    5. آخوندزاده، میرزافتحعلی. (1356). تمثیلات. ترجمة محمدجعفز قراجه‌داغی. چاپ سوم. تهران: نشر خوارزمی.
    6. باقری، فارس، زاهدی، فریندخت و همکاران. (۱۳۹۸)، «رابطه «خود» و «دیگری» در آغاز عصر نوگرایی ایران، در نمایشنامه جعفرخان از فرنگ برگشته.» هنرهای زیبا هنرهای نمایشی و موسیقی، دورة ۲۴(۳)، صص ۵-۱۲.
    7. برتنز، یوهانس ویلم. (1382). مقدمات نظریة ادبی. ترجمة فرزان سجودی. تهران: آهنگ دیگر.
    8. تسلیمی، علی. (1401). نقد ادبی. چاپ سوم. تهران: اختران.
    9. چهرقانی، رضا. (۱۳۹۵). «تحلیل جلوه‌های مقاومت در ادبیات عامیانة کشورهای فارسی‌زبان». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. دورة ۱۷، شمارة ۴۳، صص ۱۷۵-۱۸۹.
    10. رحمانیان، داریوش و حاتمی، زهرا. (1391). «سحر و جادو، طلسم و تعویذ و دنیای زنان در عصر قاجار». جستارهای تاریخى. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال سوم، شمارة دوم، صص 44-27.
    11. شاهنوشی، مجتبی. (1388). «خرافات و برخی علل و زمینه‌های آن». پژوهشنامة جامعه‌شناسی خرافات در ایران. شمارة 41، صص116-101.
    12. عضدانلو، حمید. (1400). از استعمار تا گفتمان استعمار: دریچه‌ای به ادبیات و نظریه‌های پسا استعماری. تهران: نی.
    13. قنبری فریدی، مجتبی، قادری و همکاران. (1400). «تحلیل رمان غدالیوم جدید اثر عبدالحمیدبن هدوقه از منظر فمنیسم پسا استعماری». لسان مبین (پژوهش زبان و ادب عربی) . 13، شمارة 46، صص 119-101.
    14. کاتوزیان، محمدعلی. (1387). ایرانیان: تضاد دولت و ملت. تهران: نشر مرکز.
    15. محمد طاهری، مریم، حاجی بابایی، محمدرضا. (1403). «بررسی فرادست و فرودست در رمان پیاده بلقیس سلیمانی از منظر مطالعات میان‌رشته‌ای». پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زبان و ادبیات فارسی. ش 2، صص47-27.
    16. مظفری‌نژاد، طوبی و نجار، اسماعیل. (1403). «بازتاب مفهوم فرودست اسپیواک در نمایشنامه‌های نه بخش از میل هیدر رافو و مستانه، تاریخ فراموشان از نغمه ثمینی». زن در فرهنگ و هنر. شمارة 4، صص 541-525.
    17. مقدم، حسن. (1301). جعفرخان از فرنگ آمده. تهران: انتشارات ایران جوان.
    18. میرهاشمی، طاهره. (1402). «نشانه‌شناسی اجتماعی نمایشنامة «جعفرخان از فرنگ برگشته» بر اساس نظریه پیرگیرو». فصلنامه جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر. دوره 5، پیاپی 18، صص 67-49.
    19. مورتون، استیون. (1392). گایاتری چاکراورتی اسپیواک. ترجمة نوید قابلی. تهران: بیدگل.
    20. نجف زاده، رضا. (1401). «اسپیواک و مطالعات فرودستان فراسوی فوکو: بررسی انتقادی کتاب آیا فرودست می‌تواند سخن بگوید؟». پژوهش‌نامة انتقادی متون و برنامه‌ریزی علوم انسانی. ش 8، صص 369-343.
    21. نظرزاده، رسول. (1399). ادبیات نمایشی زنان ایران. تهران: روشنگران ومطالعات زنان.
    22. وفا، امیرحسین. (1400). «در جستجوی سخن فرودست در ادبیات تطبیقی». مطالعات بین‌رشته‌ای ادبیات، هنر و علوم انسانی. شمارة 2، صص82-63.