نشریه نثر پژوهی ادب فارسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان،نثر فارسی Journal of Prose Studies in Persian Literature

بررسی جابه‌جایی بن‌مایه‌های اساطیری در رمانس سمک عیار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، گرایش ادبیات حماسی، دبیر آموزش و پرورش.

2 نویسنده مسئول، استادیار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22103/jll.2026.26001.3222

چکیده

زمینه: رمانس سمک عیار، اولین داستان بلند و طولانی منثور و یکی از زیباترین داستان‌ها در زبان و ادبیات فارسی است که با درون‌مایه‌ای حماسی، قهرمانی و عیاری شکل گرفته است. این اثر، آیین‌ها، آداب و رسوم و بن‌مایه‌های داستانی زیادی را در برمی‌گیرد. آداب، آیین و بن‌مایه‌هایی که پیوند نزدیکی با فرهنگ عامة مردم دارند و از الگوهای کهن اسطوره‌ای پیروی می‌کنند. هدف این مقاله، بررسی چگونگی «جابه­جایی اسطوره» در این متن است؛ اینکه چگونه شخصیت‌ها، فضاها و کنش‌ها از ساختار اسطوره‌ای اولیه فاصله گرفته و در قالب‌های جدید اجتماعی، اخلاقی یا داستانی بازتعریف می‌شوند.
روش: ما در این پژوهش، با ابزار کتابخانه‌ای و به روش تحلیل محتوا، بن‌مایه‌های اساطیری آفرینش، اژدهاکشی و باروری را در رمانس­ سمک عیار یافته و صورت‌های جابه‌جایی آن‌ها را نشان داده‌ایم.
یافته­ ها: یافته­های پژوهش نشان می­دهد که این بن‌مایه­های اسطوره­ای به شکلی تغییریافته و جابه‌جاشده در این رمانس وجود دارند و در پی توضیحی برای هستی و نیز پاسخی روشنگر به مرگ و زندگی موجودات و پدیده‌های عالم هستند. جابه‌جایی این اسطوره‌ها به تحول اساسی حماسه به رمانس نیز سرعت می‌دهد؛ چنان‌که در این متن، این دو نوع ادبی در آغاز در کنار هم دیده می‌شوند و رفته‌رفته بر اثر جابه‌جایی‌های گستردة اسطوره‌ای، حماسه کم‌رنگ می‌شود و جای خود را به رمانس می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

"A Study of the Displacement of Mythological Themes in the Persian Romance Samak-e Ayyar"

نویسندگان [English]

  • somayeh olfat 1
  • farhad parvaneh 2
1 Ph.D. in Persian Language and Literature, University of Isfahan; Teacher, Ministry of Education, Iran.
2 Corresponding author, Assistant Professor, Department of History Education, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Purpose: Samak-e Ayyar is the earliest long prose narrative and one of the finest stories in the Persian language and literature, shaped by epic, heroic, and ayyari[1] themes. This work encompasses numerous rituals, customs, and narrative motifs, elements that are closely connected to folk culture and that follow ancient mythological patterns.
This study aimed to examine the manner of myth displacement in this text; that is, how characters, settings, and actions depart from their original mythological structures and are redefined within new social, moral, or narrative frameworks.
Method and Research: Using library-based research tools and a content analysis approach, the study identified the mythological motifs of creation, dragon-slaying, and fertility in Samak-e Ayyar and demonstrated the various forms of their displacement within the romance.
Findings and Conclusions: The findings revealed that these mythological motifs are present in this romance in modified and displaced forms and function as attempts to explain existence and to provide illuminating responses to death and life as they pertain to beings and phenomena in the world.
Conclusions: The displacement of these myths accelerates the fundamental transformation of epic into romance. In this text, the two literary genres initially appear alongside one another; however, as a result of extensive mythological displacement, the epic gradually fades and gives way to romance.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Samak-e Ayyar
  • mythological displacement
  • creation
  • dragon-slaying
  • fertility
  1. الف. منابع فارسی

    1. ارّجانی، فرامرز بن خداداد. (1385). سمک عیار، تصحیح پرویز ناتل خانلری، (ج 1، چاپ هشتم، ج 2 و 3، چاپ ششم، ج 4 و 5، چاپ چهارم)، تهران: آگاه.
    2. ارداز، ریچارد؛ اُریتز، آلفونسو. (1388). اسطوره‌ها و افسانه‌های سرخپوستان آمریکا، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: چشمه.
    3. اردستانی رستمی، حمیدرضا. (1392). «شهرسب، مرداس و ضحاک؛ شکستگی شخصیت شهرسب در مرداس و ضحاک»، پژوهشنامة ادب حماسی، سال نهم، شمارة شانزدهم، ص 174-192.
    4. اسماعیلی، حسین. (1370). «داستان زال از دیدگاه قوم‌شناسی»، مجلة ایران‌نامه، سال دهم، شمارة 37، ص 183-145.
    5. الیاده، میرچا. (1375). مقدس و نامقدس، ترجمة نصرالله زنگویی، چاپ اول، تهران: سروش.
    6. الیاده، میرچا. (1386). چشم‌اندازهای اسطوره، ترجمة جلال ستاری، تهران: توس.
    7. الیاده، میرچا. (1392). آیین‌ها و نمادهای تشرف. ترجمة مانی صالحی علامه، چاپ اول، تهران: نیلوفر.
    8. آیدنلو، سجاد. (1386). «بن­مایة اساطیری روییدن گیاه از انسان و بازتاب آن در شاهنامه و ادب پارسی»: نارسیده ترنج، ص 97- 128، اصفهان: نقش مانا.
    9. بهار، مهرداد. (1376). جستاری چند در فرهنگ ایران، چاپ سوم، تهران: فکر روز.
    10. بهار، مهرداد. (1377). از اسطوره تا تاریخ، گردآورنده و ویراستار: ابوالقاسم اسماعیل‌پور، چاپ دوم، تهران: چشمه.
    11. بهار، مهرداد. (1391). پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ نهم، تهران: آگه.
    12. ثعالبی، ابومنصور عبدالملک بن محمد اسماعیل. (1368). تاریخ ثعالبی (غرر اخبار ملوک و سیرهم)، پارة نخست (ایران باستان)، پیشگفتار و ترجمة محمد فضائلی، تهران: قطره.
    13. رستگار فسایی، منصور. (1381). «پیکر گردانی در اساطیر»، مجلة مطالعات ایرانی، سال اوّل، شمارة دوم، ص 95- 11.
    14. رستگار فسایی، منصور. (1379). اژدها در اساطیر ایران، تهران: توس.
    15. رضایی دشت‌ارژنه، محمود. (1388). «جابه­جایی و دگرگونی اسطورة رستم در شاهنامه»، فصلنامة ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال پنجم، شماره هفدهم، ص 63- 92.
    16. سرکاراتی، بهمن. (1378). «جابه­جایی اساطیر در شاهنامه»: سایه­های شکار شده (گزیدة مقالات فارسی)، ص 224- 213، تهران: قطره.
    17. شمیسا، سیروس. (1373). انواع ادبی، چاپ دوم، تهران: فردوس.
    18. شمیسا، سیروس. (1400). اساطیر و اساطیرواره­ها، چاپ سوم، تهران: هرمس.
    19. صفا، ذبیح‌الله. (1391). تاریخ ادبیات در ایران، (جلد 1: چاپ یازدهم، جلد 2: چاپ بیست و یکم، جلد 3: چاپ دهم)، تهران: فردوس.
    20. فرای، نورتروپ. (1377). تحلیل نقد، چاپ اول، ترجمة صالح حسینی، تهران: نیلوفر.
    21. فرنبغ‌دادگی. (1390). بندهش، گزارش مهرداد بهار، چاپ چهارم، تهران: توس. 
    22. فریزر، جیمز جرج. (1388). شاخة زرین، پژوهشی در جادو و دین، ترجمة کاظم فیروزمند، چاپ ششم، تهران: آگاه.
    23. کریستین‌سن، آرتور. (1383). نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه‌ای ایرانیان، ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضلی، چاپ سوم، تهران: چشمه.
    24. مالمیر، تیمور. (1383). «پیوند قهرمان آرمانی با نمونه‌های نخستین انسان»، مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، سال سی و هفتم، شمارة 145، ص 23-35.
    25. مختاری­نیا، لیلا؛ یوسف قنبری، فرزانه (1399). «هویت اسطوره­گونة سمک عیار؛ بررسی تطبیقی سمک عیار با دو اسطورة هندو – ایرانی، ایندرا و مهر»، فصلنامة علمی ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی، سال شانزدهم، شمارة 61، ص 251 تا 279.
    26. مزداپور، کتایون. (1377). «روایت‌های داستانی از اسطوره‌های کهن»، مجلة فرهنگ، سال یازدهم، شماره اول و دوم، ص 106-104.
    27. مقدادی، بهرام. (1378). فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی، تهران: فکر روز.